خراب كرد ، منهاى اراضى آباد طبيعى ( چون بسيارى نقاط شمال ) ، ساير اراضى كشور كه قبلا رعايا با مساعدهء ارباب‌ها كشت مىكردند ، ديگر از زير بار ادارات به اصطلاح تعاونى خلاصى نداشتند و همواره گرفتار بودند ، و به همين جهت محصول غلات دائما رو به كاهش بود . معادن معادن دومين منبع توليد و منبع بزرگ مواد خام است . از اين رو بايد ابتدا معادن مزبور درست توزيع شود تا توليدات بر اساس صحيح انجام گيرد . معادن اساساً بر دو گونه‌اند : معادن ظاهرى و معادن باطنى . معادنى كه استفاده و برداشت از آن‌ها نياز به كار روى معدن نداشته و عنوان احيا و آباد كردن پيدا نكند ( مانند استفاده از نمك‌هاى روى زمين و برخى نقاط كه نفت خود به خود جوشش مىكند ) معادن ظاهرىاند . و منظور از معادن باطنى معادنى است كه استفاده و برداشت از آن‌ها نياز به كار داشته باشد . كار حفارى و كاوش براى رسيدن به مادهء خام و جدا كردنش از زمين و استخراج آن در معادن باطنى نمود دارد . معادن ظاهرى كه عنوان احيا و مانند آن پيدا نمىكند ، فقط عنوان حيازت و تقدم و سبقت پيدا مىكند ، كه در متون حديثى و فقهى بدان اشاره شده است و بنابراين هر كس هر مقدار از آن را برداشت كند ، مالك آن مىشود . به تعبير اميرمؤمنان عليه السلام « لليد ما اخذت » ، دست هر چه بگيرد مال اوست . « 1 » امام صادق عليه السلام نيز فرموده است : « سوق المسلمين كمسجدهم

--> ( 1 ) - 38 / 1 صيد و ذبايح وسايل .